Мэнэнгийн талыг сүйтгэсэн Петрочайнад хэзээ хариуцлага тооцох вэ?

Монгол Улсын байгалийн баялгийг ашиглах нэрийдлээр эх орны газар шороо, ус, бэлчээр, экологийн тэнцвэрт байдалд хохирол учруулсан асуудалд төр засаг өнөөдрийг хүртэл бодитой хариуцлага тооцож чадахгүй байгаа нь туйлын харамсалтай.

Дорнод аймгийн Мэнэнгийн тал бол Монгол орны хээрийн экосистемийн хосгүй өвөрмөц нутаг. Өргөн уудам тал хээр, ан амьтан, ургамлын аймаг, малын бэлчээр, байгалийн унаган төрх нь зөвхөн тухайн бүс нутгийн иргэдийн өмч биш, нийт Монголын байгалийн өв юм.

Гэтэл энэ нутагт газрын тосны хайгуул, олборлолт, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа явуулж ирсэн БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай “Петрочайна Дачин Тамсаг” компанийн байгаль орчинд үзүүлсэн нөлөөлөл, нөхөн сэргээлтийн асуудал олон жилийн турш иргэдийн шүүмжлэл, маргааны сэдэв болсоор ирлээ.

Иргэд байгаль орчны хохирлыг шалгаж тогтоох, учруулсан хохирлыг нөхөн төлүүлэх, буруутай этгээдэд хариуцлага тооцохыг олон жил шаардаж байна. Гэвч асуудал бүрэн шийдэгдсэн гэх итгэл үнэмшил олон нийтийн дунд алга.

ХОЁР ИХ НАЯДЫН ОРЛОГО ОЛСОН КОМПАНИ МОНГОЛЫН БАЙГАЛЬД ЯМАР ҮНЭ ТӨЛСӨН БЭ?

УИХ-ын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны 2022 оны хуралдаанд танилцуулсан мэдээллээс харахад асуудал үнэхээр ноцтой.

Химийн бодисын зөрчил: Эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрөлгүй химийн бодис ашигласан, тухайн жилийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөгүй ажилласан, аюултай хог хаягдал хуримтлуулсан зөрчил илэрчээ.

620.7 тонн аюултай хог хаягдал: 2022-2023 онд 32 төрлийн химийн бодис, сав баглаа боодол болон хог хаягдлыг устгалд шилжүүлсэн талаар компаниас мэдээлсэн байна.

 

4000 орчим шоо метр бохирдсон хөрс: Газрын тосоор бохирдсон хөрстэй холбоотой асуудлыг Экологийн цагдаагийн байгууллагад шилжүүлж, эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгаж байсан талаар УИХ-ын байнгын хорооны тэмдэглэлд дурджээ. 

Үүнээс гадна газрын тосны бохирдолтой шороог тээвэрлэх явцад Халхгол сумын нутагт 58.5 км урт, 8-20 салаа зам үүсгэж, 443.4 га талбайд хохирол учруулсан, байгаль орчны хохирлыг 2.2 тэрбум орчим төгрөгөөр тооцсон асуудал эрүүгийн хэрэгт холбогдон шалгагдсан талаар мэдээлсэн. Энэ нь шүүхээр эцэслэн тогтоогдсон гэм буруугийн дүгнэлт биш гэдгийг ялгаж ойлгох ёстой. 

Мөн Матад сумын байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх үүргээ биелүүлээгүй асуудлаар гурван шатны шүүхээр хэлэлцсэний эцэст “Петрочайна Дачин Тамсаг” ХХК-иас 1.356 тэрбум төгрөг гаргуулан орон нутгийн төсөвт оруулах шийдвэр гарч байсан баримт бий. 

Эдгээр баримт байхад төр засаг асуудлыг зүгээр нэг компанийн үйл ажиллагааны жижиг зөрчил мэт авч үзэж болохгүй.

ГЭРЭЭГ НУУЦАЛЖ, МОНГОЛЫН АРД ТҮМНЭЭС ЮУГ НУУГААД БАЙНА ВЭ?

Хамгийн ноцтой асуудлын нэг бол Монгол Улсын Засгийн газар болон газрын тос олборлогч компанийн хооронд байгуулсан бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ юм.

Тосон-Уул XIX талбайн гэрээ 1993 онд, Тамсаг XXI талбайн гэрээ 1995 онд байгуулагдсан бөгөөд 2005 онд Хятадын төрийн өмчит компанийн харьяа “Дачин ойлфийлд” эдгээр гэрээний эрх, үүргийг шилжүүлэн авсан түүхтэй.

 

2022 оны УИХ-ын байнгын хорооны хуралдаанаар ч уг гэрээнүүдийн хуучирсан нөхцөл, Монгол Улсын хууль тогтоомжтой зөрчилдөх асуудлыг хөндөж байв. Тухайн мэдээллээр “Петрочайна Дачин Тамсаг” компани 1998-2021 онд улсын төсөвт нийт 2 их наяд 35 тэрбум төгрөг төвлөрүүлсэн гэж танилцуулжээ. 

Гэвч Монголын ард түмэн дараах асуултад өнөөдрийг хүртэл тодорхой, нээлттэй хариулт авах ёстой байна.

Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээгээр Монгол Улс газрын тосны хэдэн хувийг, ямар нөхцөлөөр авч байна вэ?

Олборлолтын бодит хэмжээ, экспортолсон газрын тосны хэмжээ, борлуулалтын орлого хэд вэ?

Татвар, төлбөр, хураамжийн тооцоолол хэрхэн хийгдэж байна вэ?

Байгаль орчны хохирол, нөхөн сэргээлтийн зардлыг хэн, ямар журмаар хариуцаж байна вэ?

Гэрээний үүргээ биелүүлээгүй, хууль зөрчсөн тохиолдолд гэрээг цуцлах, хариуцлага тооцох ямар заалттай вэ?

Энэ бол Монгол, Хятадын харилцааны асуудал биш. Энэ бол Монгол Улсын тусгаар тогтнол, байгалийн баялаг, үндэсний эрх ашиг, хуулийн хэрэгжилтийн асуудал юм.

 

ТӨР ЗАСАГТ ШААРДАХ НЬ

Монголын төр гадаадын хөрөнгө оруулагчийн эрх ашгийг хамгаалдаг шигээ Монголын газар шороо, ус, байгаль орчин, иргэдийнхээ эрх ашгийг хамгаалах үүрэгтэй.

Иймд дараах шаардлагыг тавьж байна.

“Петрочайна Дачин Тамсаг” компанитай байгуулсан бүтээгдэхүүн хуваах гэрээнүүдийг олон нийтэд бүрэн ил болгох.

Хараат бус мэргэжлийн байгууллагаар Мэнэнгийн тал, Тосон-Уул, Тамсагийн талбайн хөрс, ус, ургамал, экосистемд учирсан хохирлыг дахин тогтоолгох.

Олон жилийн турш хуримтлагдсан аюултай хог хаягдлын устгал, хадгалалт, тээвэрлэлтийг баримттай нь тулган шалгах.

Байгаль орчны хохирлыг бүрэн барагдуулж, нөхөн сэргээлтийг бодитоор хийлгэх.

Хууль зөрчсөн нь тогтоогдсон компанийн удирдлага болон хариуцсан төрийн албан тушаалтнуудад хуулийн дагуу хариуцлага тооцох.

Монгол Улсад ашигтай эсэх нь эргэлзээтэй, хууль тогтоомжтой зөрчилдөж байгаа гэрээний нөхцөлийг дахин хянах.

Энэ асуудлаар иргэдийн шаардлага ч үргэлжилж байна. Тухайлбал, 2026 оны аравдугаар сард УИХ-ын нийтийн өргөдлийн системд тус компанийн 20 орчим жилийн хугацаанд үүсгэсэн хаягдлыг хэрхэн устгаж ирснийг төр, иргэний нийгмийн хамтарсан ажлын хэсгээр шалгуулах шаардлага тавьсан байна. 

Мэнэнгийн тал бол хэн нэгэн компанийн хувийн өмч биш. Монголын ард түмний өв, үр хүүхдэдээ өвлүүлэн үлдээх эх орон.

Гадаадын компани газрын тос олборлож ашиг орлого олж болно. Харин Монголын байгаль орчныг сүйтгэж, хариуцлагаас мултрах эрх хэнд ч байхгүй!

Хэдэн арван жилийн дараа үр хүүхдүүд маань Мэнэнгийн талыг зураг дээрээс харж, ямар сайхан нутаг байсныг дурсах ёсгүй.

Засгийн газар, УИХ, холбогдох хууль хяналтын байгууллагууд аа! Дуугүй суухаа зогсоо. Гэрээгээ ил болго. Хохирлыг тогтоо. Буруутай этгээдэд хариуцлага тооц!

Монголын газар шороо хэний ч ашиг сонирхлын золиос болох ёсгүй!

Эх сурвалж: УИХ-ын 2022.05.18-ны өдрийн байнгын хорооны хэлэлцүүлэг, УИХ-ын 2024.04.02-ны өдрийн байнгын хорооны хуралдааны тэмдэглэл, шүүхийн шийдвэрийн судалгаа, УИХ-ын нийтийн өргөдлийн систем.