Мөхсөн одны үлдэгдлээс шинэ гараг үүссэнийг одон орончид илрүүлжээ
Одон орончид мөхсөн одны үлдэгдлээс шинээр үүссэн байж болзошгүй гарагийг анх удаа илрүүлжээ. Энэхүү ер бусын гараг нь цагаан одой хэмээх одны үлдэгдлийг тойрон эргэдэг бөгөөд тухайн од мөхөх үед сансарт цацагдсан бодисоос бүрэлдсэн гэж эрдэмтэд үзэж байна. Судалгааны үр дүн “Nature Astronomy” сэтгүүлд нийтлэгджээ.
1. Мөхсөн одны найрлагаас хүнд металлууд илэрчээ
Цагаан одой нь од амьдралынхаа сүүлчийн шатанд гаднах давхаргаа алдаж, үлдсэн нягт цөм юм. Ийм одод ойр орчмын гараг, сансрын биетүүдээс бодис татан авч байдаг тул тэдгээрийн агаар мандлын химийн найрлага нь эргэн тойрны биетүүдийн талаар мэдээлэл өгдөг. Судлаачид HS 0209+0832 хэмээх цагаан одойн агаар мандлаас цайр, зэс болон ниобий зэрэг хүнд элемент илрүүлжээ. Ялангуяа ниобий нь цагаан одойд өмнө нь ажиглагдаж байгаагүй элемент юм. Эдгээр бодисын агууламж Нарныхаас мянга гаруй дахин өндөр байв. Ийм хүнд элементүүд од улаан аварга шатандаа байх үед явагддаг цөмийн урвалаар үүсдэг. Тиймээс эрдэмтэд уг одны эргэн тойронд ер бусын гараг байж болзошгүй гэж таамаглажээ.
2. Мөхсөн одны үлдэгдлээс гараг хэрхэн үүссэн бэ?
Эрдэмтдийн үзэж буйгаар, уг гараг нь од мөхөх үедээ сансарт цацсан хий, тоос болон бусад бодисоос бүрэлдсэн байж магадгүй. Ийм гарагийг хоёр дахь үеийн гараг гэж нэрлэдэг. Од мөхөхдөө гаднах давхаргаа сансарт цацдаг. Гэвч энэ бодисыг тойрог замд нь тогтоон барьж, шинэ гараг үүсэх диск бий болгох нь амаргүй үйл явц юм. Судлаачдын таамаглаж буйгаар, уг системд хамтрагч од байсан нь цацагдсан бодисын зарим хэсгийг тойрог замд үлдээхэд тусалжээ. Үүний үр дүнд бодис аажмаар нягтарч, шинэ гараг үүсэх нөхцөл бүрдсэн байна.
3. TESS сансрын дуран ямар дохио илрүүлсэн бэ?
Судалгааны баг НАСА-гийн TESS сансрын дурангийн мэдээллийг ашиглан нэмэлт нотолгоо олжээ. Дурангаар ойролцоогоор 4.5 хоног тутам давтагддаг бүдэг дохио бүртгэгдсэн байна. Энэ дохио нь Бархасбадьтай ойролцоо хэмжээтэй хийн аварга гараг оддоо маш ойрхон тойрон эргэж байгаатай нийцэж байгаа аж. Цагаан одойн хүчтэй цацрагийн нөлөөгөөр гарагийн гаднах агаар мандал аажмаар ууршиж, түүний бодис мөхсөн одны гадаргуу дээр унаж байж болзошгүй. Энэ нь одны химийн найрлагад ажиглагдсан өөрчлөлтийг тайлбарлах боломжтой юм.
4. Хоёр дахь үеийн гараг яагаад ховор вэ?
Ердийн гарагууд од үүсэх үед түүнийг хүрээлсэн хий, тоосны дискнээс бүрэлддэг. Харин хоёр дахь үеийн гараг нь одны амьдралын мөчлөг дууссаны дараа, сансарт цацагдсан бодисоос дахин үүсдэгээрээ онцлог юм. Ийм гараг бий болохын тулд цацагдсан бодисыг тойрог замд тогтоон барих, хангалттай хэмжээний материал хуримтлуулах зэрэг хэд хэдэн нөхцөл бүрдэх шаардлагатай. Тиймээс ийм төрлийн гараг маш ховор байж болзошгүй гэж судлаачид үзэж байна.
5. Энэхүү нээлт ямар ач холбогдолтой вэ?
Хэрэв эрдэмтдийн таамаглал цаашдын ажиглалтаар батлагдвал HS 0209+0832 нь хоёр дахь үеийн гарагтай цагаан одойн анхны баталгаатай жишээ болох юм. Энэхүү нээлт нь од мөхсөний дараа ч гараг шинээр үүсэх боломжтойг судлах шинэ чиглэл нээж байна. Түүнчлэн бусад цагаан одойн гэрэлд агуулагдах хүнд элементүүдийг шинжлэх замаар ийм гараг байгаа эсэхийг илрүүлэх боломжтой болжээ. Одоо судлаачид хоёр дахь үеийн гараг сансарт хэр түгээмэл байдгийг тогтоохоор ажиллаж байна. Энэ нь оддын хувьсал болон гараг үүсэх үйл явцын талаарх бидний ойлголтыг өргөжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой юм.
https://www.caak.mn/post/view/45314
