70 жил хаанчилсан "хатан хаан"-ы адармаатай түүх

Элизабета II (Элизабета Александра Мария Виндзор) 1926 оны 4-р сарын 21-нд ирээдүйн Британийн хаан Георг VI-ийн гэр бүлд төржээ. Тэр тухайн үед хаан ширээ залгамжлах дарааллын ердөө гуравдугаарт бичигдэж байсан бөгөөд хэзээ нэгэн цагт хаан болох магадлал тун бага байв. Ийм зүйл тохиолдохын тулд ер бусын үйл явдал шаардлагатай байсан бөгөөд удалгүй тэр нь бодитоор болсон юм. 1936 оны 12-р сарын 11-нд ердөө 10 сар хаанчилсан Эдуард VIII хайртай эмэгтэй Уоллис Симпсон-оосоо салахаас татгалзан хаан ширээнээс буусан. Үүний дараа 10 настай Элизабетагийн эцэг Георг VI хаан ширээнд сууж, титэм залах ёслолын дараа Элизабета шууд угсаа залгамжлалын нэгдүгээрт бичигдэх болсон байна.

1952 оны 2-р сарын 6-нд хаан Георг VI таалал төгсөж, түүний охин Элизабета II хаан ширээнд суусан юм. Харин албан ёсны титэм залах ёслол 1953 оны 6-р сарын 2-нд “Вестминстерийн сүм”-д болж өнгөрсөн. Энэхүү ёслол нь түүхэнд анх удаа телевизээр шууд дамжуулагдсан нь онцгой үйл явдал болсон бөгөөд энэ санааг 25 настай залуу хатан өөрөө дэвшүүлсэн юм. Гэвч тухайн үед олон хүн үүнийг шүүмжилж, ялангуяа Их Британийн ерөнхий сайд Уинстон Черчилль эсэргүүцэж байв. Тэрээр хаан ширээнд залах ёслолыг “шоу мэт харагдуулах нь зохимжгүй” гэж үзжээ. Гэсэн ч Элизабета II болон түүний нөхөр Ханхүү Филипп телевизийн камерын оролцоог зөвшөөрөхийг хатуу шаардсан байна. Хатан хаан “ард түмэн намайг харах ёстой” хэмээн мэдэгдсэн гэдэг. Үүний үр дүнд уг ёслолыг 27 сая гаруй хүн телевизээр үзэж, олон британичууд тусгайлан телевиз худалдан авах эсвэл түрээсэлж байж энэ түүхэн мөчийг үзсэн нь тухайн үеийн хамгийн том медиа үйл явдлын нэг болсон юм.

1950-иад онд Британийн колони орнуудад, тухайлбал Кени, Малайз, Кипр-т бослого, мөргөлдөөн өрнөж, олон мянган хүн амиа алдсан. Эдгээр үйл явдал албан ёсоор Элизабета II-ийн нэрийн дор явагдсан гэж үзэгддэг тул хохирогчид уучлал нэхэж байв. Гэвч хатан хаан ямар нэгэн албан ёсны уучлал илэрхийлээгүй. Учир нь Их Британид хаан улс төрийн шийдвэр гаргадаггүй, өөрөөр хэлбэл “хаанчилдаг ч засагладаггүй” тул бодит хариуцлага нь засгийн газарт хамаарна гэж үздэг. Иймээс энэ асуудал дээр тэр чимээгүй байр сууриа хадгалсан юм.

Хатан хаан Элизабета II-ийн амьдралын сүүл үед нэгэн томоохон санхүүгийн дуулиан гарсан. 1970-аад оноос эхлэн түүний оролцоотойгоор батлагдсан зарим хууль, зохицуулалтын үр дүнд хааны гэр бүлтэй холбоотой компаниуд орлого, үйл ажиллагааныхаа мэдээллийг олон нийтэд ил гаргахгүй байх боломжтой болсон бөгөөд ингэснээр тэдний бодит хөрөнгө, орлогын хэмжээ тодорхой бус болж, шүүмжлэл дагуулсан юм. Харин Букингемийн ордон-оос энэ бүхнийг засгийн газрын хүсэлтээр хийгдсэн, хатан хаан өөрөө шууд буруугүй гэж тайлбарласан ч уг хэрэг хаант засаглалын ил тод байдалд эргэлзээ төрүүлсэн хэвээр үлдсэн байна.

Элизабета II-ийн хамгийн онцгой чадвар нь ард түмнийхээ сэтгэлийг татах явдал байв. Тэр 1970 онд Океанийн орнуудаар айлчлах үеэр анх удаа хамгаалалтын хатуу дэгийг зөрчин, энгийн иргэдтэй шууд уулзсан нь жинхэнэ “хувьсгал” болсон юм.Шинэ Зеландын Веллингтон хотод тэр гэнэт машинаасаа бууж, сурагч хүүхдүүдтэй гар барин, тэднээс бэлэг хүлээн авсан бол хэдхэн хоногийн дараа Австралийн Мельбурн хотод нөхөр Ханхүү Филипп-ийн хамт хүмүүсийн дундуур алхаж, гар барин мэндчилжээ.Энэ нь тухайн үедээ маш ер бусын үйлдэл байсан бөгөөд өмнөх хаад, тэр дундаа Георг VI хүртэл ийм алхам хийж байгаагүй. Үүнээс хойш хааны гэр бүлийнхэн иргэдтэйгээ ойр харилцах нь энгийн үзэгдэл болж, Элизабета II ард түмний жинхэнэ хайр хүндэтгэлийг хүлээсэн юм.

Элизабета II-ийн хувьд хамгийн хүнд сорилт нь гэр бүлийн дотоод хямрал, тэр дундаа хүү Чарльз хунтайж болон Диана гүнж-тай холбоотой асуудал байв.

1981 онд тэд гэрлэсэн ч Дианагийн асар их нэр хүнд, “ард түмний гүнж” гэх алдрыг олон нийт өгсөн нь хааны гэр бүлийн дотор зөрчил үүсгэсэн гэж үздэг. 1990-ээд он гэхэд тэдний харилцаа муудсан нь ил болж, Чарльз Камилла Паркер-Боулз-той холбоотой хэвээр байсан гэх яриа тархсан. Эцэст нь 1996 онд тэд албан ёсоор салсан. Харин 1997 онд Диана ослоор нас барснаар британичуудын ихэнх нь түүний талд орж, хааны гэр бүлд шүүмжлэл хүчтэй нэмэгдсэн.

Дианаг нас барсны дараа хатан хаан хэд хоног олон нийтэд ямар ч тайлбар хийлгүй, Букингемийн ордон дээр тугийг буулгаагүй нь олон нийтийн дургүйцлийг төрүүлсэн. Зөвхөн тав хоногийн дараа тэр Лондонд ирж, ёслолын дагуу хүндэтгэл үзүүлсэн. Энэ үйл явдал нь Элизабета II-ийн нэр хүндэд бодитоор сэв суулгасан цөөн тохиолдлын нэг байсан бөгөөд зарим британичууд түүнийг Чарльзыг өмгөөлсөн гэж өнөөдрийг хүртэл шүүмжилдэг.

2021 онд Ханхүү Харри болон түүний эхнэр Меган Маркл нар АНУ-д Опрa Уинфри-д өгсөн ярилцлагаараа томоохон дуулиан дэгдээсэн. Ярилцлагын үеэр Меган хааны гэр бүлийн нэг гишүүн тэдний хүү Арчиг төрөхөөс өмнө арьсны өнгөтэй нь холбоотой санаа зовниж байсан гэж мэдэгдсэн нь арьс өнгөөр ялгаварласан хэрэг байж болзошгүй хэмээн олон нийтийн анхаарлыг татсан. Үүний дараа Элизабета II албан ёсны мэдэгдэл гаргаж, уг асуудлыг нухацтай авч үзнэ гэж мэдэгдсэн ч хэн ийм үг хэлсэн нь тодорхой болоогүй. Энэ хэрэг нь хааны гэр бүлийн дотоод асуудал, ялангуяа арьс өнгөний сэдвийг дахин хөндөж, хатан хаан өмнөх шигээ асуудлыг намжаан, ил тод бус байдлаар шийдэхийг оролдсон гэж олон хүн үздэг.

Сүүлийн жилүүдэд Элизабета II-ийн нэр хүндэд хамгийн их нөлөөлсөн асуудлын нэг нь түүний дунд хүү Ханхүү Эндрю-тэй холбоотой дуулиан байв. Түүнийг Америкийн санхүүч Жеффри Эпштейн-тэй холбоотойгоор насанд хүрээгүй охинд бэлгийн хүчирхийлэл үйлдсэн гэх хэрэгт буруутгаж байсан бөгөөд хамгийн том маргаан нь Виржиния Робертс-Джуффре-ийн гаргасан нэхэмжлэл байлаа. Хатан хаан энэ асуудлаар огт тайлбар хийгээгүй ч 2022 онд олон нийтийн өмнө гарч ирэхдээ Эндрютэй хамт үзэгдсэн нь шүүмжлэл дагуулсан. Зарим мэдээллээр Чарльз хунтайж түүнийг бүх эрх, титмээс нь хасахыг хүссэн гэдэг. Эцэст нь Эндрю хааны цол хэргэм, албан үүргээсээ татгалзсан ч олон хүн хатан хааныг хүүгээ хэт өмгөөлсөн гэж үзсэн. Зарим нь тэр энэ маргааныг өөрийнх нь нас баралтын дараа шийдэгдэхийг хүссэн байж магадгүй гэж тайлбарладаг.

Бүх дуулиан, маргааныг үл харгалзан британичууд Элизабета II-ийг үргэлж хайрлаж, дэмжсээр ирсэн. Зарим нь түүний дараагийн хаанаар Чарльз хунтайж-ийг бус, харин Ханхүү Уильям-ыг шууд залгамжлуулахыг хүртэл хүсэж байв. Элизабета II-ыг хүмүүс жинхэнэ “ард түмний хатан хаан” гэж үздэг байсан бөгөөд түүний маргаантай шийдвэрүүдийг ч үүргээ гүйцэтгэж, хаант засаглалыг хадгалж байна гэж ойлгон хүлээн авдаг байжээ. Тэр энгийн амьдралд дуртай, жишээлбэл талх, жимсний чанамал идэх дуртай байсан бөгөөд Дэлхийн II дайны үед механик-жолоочоор ажиллаж, ард түмэнтэйгээ хамт сорилтыг туулж явсан. Мөн COVID-19 цар тахлын үед хэлсэн “Бид дахин уулзана” гэсэн үг нь олон хүнд итгэл найдвар өгч, хүнд хэцүү үеийг даван туулах урам болсон. Тиймээс Элизабета II нь зөвхөн хаан биш, харин ард түмнийхээ сэтгэлд гүн шингэсэн, жинхэнэ утгаараа хайрлагдсан удирдагч байлаа.

Элизабета II-ийн олон нийтийн өмнөх сүүлийн гарцуудын нэг нь жирийн лондончуудтай холбоотой байв. 2022 оны 5-р сард тэр гэнэт шинэ метроны “Elizabeth Line”-ийн нээлтэд ирж, станцын ажилчидтай ярилцан, бүр билет хэрхэн авахыг хүртэл сонирхсон юм. Хэдийгээр тэр үед 96 настай, биеийн байдал нь муу байсан ч энэ үйлдлээрээ хатан хаан энгийн хүмүүсийн амьдралд анхаарал тавьсаар байгаагаа, ямар ч нөхцөлд ард түмэндээ ойр байхыг хичээдэг байсныг дахин харуулсан.

2022 оны 9-р сарын 8-нд Элизабета II таалал төгсөхөд Их Британид төдийгүй дэлхий даяар гүн эмгэнэл өрнөсөн. Түүнтэй салах ёс хийхээр 250 мянга гаруй хүн ирж, Букингемийн ордон-ы зүг чиглэсэн хүмүүсийн дараалал 10 км хүрч сунасан тул цагдаа нар хүртэл иргэдэд буцахыг уриалах хэмжээнд хүрч байв. Түүний дараа Карл III хаан ширээг залгамжилж, өмнө нь эргэлзээтэй ханддаг байсан хүмүүс ч түүнийг хүлээн зөвшөөрч, дэмжсэн. Эцэст нь, бүх маргаан, шүүмжлэл мартагдаж, Элизабета II британичуудын хувьд хайрлагдсан хатан хаан, үндэстний бэлгэ тэмдэг хэвээр үлдсэн юм.

https://www.caak.mn/post/view/43765