Хорт хавдар нь дэлхий даяарх хамгийн их хүний аминд хүрдэг өвчний нэг хэвээр байна. Жил бүр ойролцоогоор 10 сая хүн энэ өвчний улмаас нас бардаг. Хавдрын оношилгоо, эмчилгээг сайжруулахын тулд эрдэмтэд хиймэл оюун, ДНХ-ийн дараалал тогтоох технологи, нарийвчилсан онкологи зэрэг дэвшилтэт аргуудыг ашиглаж байна.
Дэлхийн эдийн засгийн форумын тайланд дурдсанаар, дэлхий дээрх хавдрын нас баралтын 10 тохиолдлын 7 нь бага болон дундаж орлоготой орнуудад бүртгэгддэг байна. Иймээс эрүүл мэндийн тогтолцоог сайжруулахдаа тухайн бүс нутгийн онцлогт тохирсон бодлого хэрэгтэй гэж судлаачид үздэг.
Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын мэдээлснээр хөх, уушги, бүдүүн гэдэсний хавдар хамгийн түгээмэл байгаа бөгөөд шинээр оношлогдох хавдрын тоо 2022–2050 оны хооронд 75 хувиас илүү өсөх төлөвтэй байна.
Гэсэн ч сайн мэдээ бий. Анагаах ухааны салбарт гарч буй дэвшлүүд хавдартай тэмцэх боломжийг улам нэмэгдүүлж байна. Сүүлийн үеийн 12 чухал дэвшлийг танилцуулж байна.
1. Хувь хүнд тохирсон хавдрын вакцин
Английн Үндэсний эрүүл мэндийн албаны мянга мянган хавдартай өвчтөн шинэ төрлийн вакцины туршилтад удахгүй хамрагдах боломжтой болж магадгүй байна. Энэхүү вакцин нь дархлааны системийг хавдрын эсийг таньж устгахад бэлтгэж, өвчин дахин сэдрэх эрсдэлийг бууруулах зорилготой аж. Мөн уламжлалт химийн эмчилгээтэй харьцуулахад гаж нөлөө багатай байх магадлалтай юм.
“Cancer Vaccine Launch Pad” хөтөлбөрт 30 эмнэлэг нэгдэж, COVID-19 вакцинд ашигласан mRNA технологид суурилсан туршилтад өвчтөнүүдийг холбож байна. Их Британи, Герман, Бельги, Испани, Шведийн 200 гаруй хүн уг вакцины 15 хүртэл тунг авах бөгөөд судалгаа 2027 онд дуусахаар төлөвлөгджээ.
2. 18 төрлийн хавдрыг эрт илрүүлэх шинжилгээ
АНУ-ын судлаачид 18 төрлийн хавдрыг эрт шатанд илрүүлэх боломжтой шинэ шинжилгээ боловсруулжээ. Novelna компанийн бүтээсэн энэ тест нь уламжлалт, өртөг өндөртэй, биед нэвтэрч хийдэг шинжилгээний оронд цусны уургийн бүтэц шинжилж хавдрыг илрүүлдэг байна.
Хавдартай гэж оношлогдсон 440 хүнийг хамруулсан туршилтаар:
Судлаачид үүнийг өргөн хүрээний, хямд өртөгтэй, олон төрлийн хавдрыг илрүүлэх шинжилгээний эхлэл гэж үзэж байна. Гэсэн ч туршилтын хэмжээ бага байгаа тул цаашид илүү их мэдээлэл шаардлагатай байна гэжээ.
3. 7 минутын хавдрын эмчилгээ
Английн NHS дэлхийд анх удаа 7 минутын дотор хийх боломжтой хавдрын эмчилгээний тарилга ашиглаж эхлэх гэж байна.
Өмнө нь ижил эмийг судсаар дуслаар хийхэд 1 цаг хүртэл хугацаа шаарддаг байсан. Шинэ тарилга нь эмчилгээний хугацааг богиносгож, эмч ажилтнуудын ачааллыг бууруулах юм.
“Atezolizumab” буюу “Tecentriq” нэртэй энэхүү эм нь уушги, хөх зэрэг хэд хэдэн хавдрыг эмчилдэг байна. Одоогоор энэ эмийг судсаар хийлгэж буй 3600 орчим өвчтөн шинэ тарилгад шилжих төлөвтэй байна.
Genetron Health компанийн гүйцэтгэх захирал Ван Сычжэнь нарийвчилсан онкологийг “хорт хавдрыг ялах хамгийн хүчирхэг шинэ зэвсэг” гэж нэрлэжээ.
Энэхүү арга нь өвчтөний хавдрын генетик бүтэц болон молекулын онцлогийг судалж, хавдрыг өсгөж буй эсийн өөрчлөлтийг илрүүлдэг байна. Үүний үндсэн дээр хувь хүнд тохирсон эмчилгээ боловсруулдаг аж.
Их Британийн NHS-ийн хэрэгжүүлсэн “100,000 Genomes Project” судалгаагаар 13 мянга гаруй хавдрын дээжийг шинжилж, геномын мэдээллийг ашиглан илүү оновчтой эмчилгээг илүү нарийн тодорхойлох боломжтой болжээ. Ийм эмчилгээ нь хими эмчилгээ шиг бүх эсийг хамрахгүй, зөвхөн хавдрын эсийг онилдог тул эрүүл эдэд учруулах хор нөлөө бага байдаг.
5. Хиймэл оюун ухаан хавдрын эсрэг
Энэтхэгт Дэлхийн эдийн засгийн форумын түншүүд хиймэл оюун ухаан, машин сургалтын технологи ашиглан хавдрын тусламж үйлчилгээний системийг шинэчилж байна.
-
AI ашиглан хөхний хавдрын эрсдэлийг урьдчилан үнэлэх,
-
Рентген зургийг AI-аар шинжилж хавдрыг илрүүлэх гэх мэт.
Ингэснээр мэргэжлийн радиологич байхгүй бүс нутагт ч хавдрыг эрт илрүүлэх боломж бүрдэж байна. Эдгээр нь Энэтхэгийн Дөрөвдүгээр аж үйлдвэрийн хувьсгалын төвөөс дэмжиж буй 18 шинэ хавдрын шийдлийн хоёр нь юм
6. Хавдрыг урьдчилан таамаглах технологи
АНУ-д уушгины хавдар жил бүр хамгийн аюултай бусад гурван хавдрыг нийлүүлснээс илүү олон хүний аминд хүрдэг. Учир нь уушгины эрт үед рентген, скан зураг ашиглан илрүүлэхэд хүндрэлтэй байдаг аж.
MIT-ийн судлаачид бага тунтай компьютер томографийн зураг ашиглан хүний уушгины хавдар тусах магадлалыг 6 жилийн өмнөөс урьдчилан таамаглах боломжтой болгожээ. “Sybil” нэртэй энэ систем нь богино болон урт хугацаанд хавдрын эрсдэлийг тооцоолдог байна.
Судалгааны хамтран зохиогч Жереми Волвенд “Бидний нүдэнд хавдар харагдахгүй байсан ч AI загвар аль уушгинд ирээдүйд хавдар үүсэхийг таамаглаж чадсан” гэжээ.
7. Хавдрын ДНХ дэх “ул мөр”
Английн Кембрижийн их сургуулийн эмнэлэгт 12 мянган өвчтөний хавдрын ДНХ-г шинжилж, хавдрын үүсэх шалтгааны шинэ ул мөрүүдийг илрүүлжээ.
Геномын мэдээллийг шинжилснээр тамхины нөлөө, хэт ягаан туяа, эсийн дотоод доголдол зэрэг хавдар үүсэхэд нөлөөлсөн мутацуудыг илрүүлж байна. Судлаачид үүнийг “гэмт хэргийн газрын хурууны хээтэй адил” гэж зүйрлэж буй. Судалгаагаар 58 шинэ мутацийн гарын үсэг илрүүлжээ.
8. Шингэн ба синтетик биопси
Хавдрыг оношлох үндсэн арга бол биопси буюу биеэс эдийн хэсэг авч шинжлэх арга юм. Гэвч энэ нь ихэвчлэн мэс ажилбар шаарддаг бөгөөд өвчтөнд өвдөлт, хүндрэл дагуулдаг.
Шингэн биопси нь цусны дээжээр хавдрын шинж тэмдгийг илрүүлэх илүү хялбар арга юм. Мөн синтетик биопси гэх шинэ арга нь хавдрын эсийг өвчний хамгийн эхний шатанд өөрийгөө “илчлэхэд” хүргэдэг технологи юм.
Дархлааны эсийг өөрчилж хавдрын эсийг устгадаг CAR-T эсийн эмчилгээ нь 2022 онд лейкеми өвчтөнүүдэд амжилттай болсон.
Энэхүү эмчилгээ нь дараах дараалалтай.
-
Өвчтөний дархлааны T эсүүдийг гаргаж авна.
-
Генетикийн өөрчлөлт хийнэ.
-
Хавдрын эсийг таних CAR рецептор үүсгэсний дараа буцаан биед оруулна.
-
Өөрчлөгдсөн эсүүд нь CAR гэдэг уураг үүсгэж хавдрын эсийг таньж устгана.
Пенсильванийн их сургуулийн судалгаагаар CAR-T эмчилгээ хийлгэсэн анхны хүмүүсийн хоёр нь 12 жилийн дараа ч хавдаргүй хэвээр байсан. Мөн дөрвөн настайдаа энэ эмчилгээг хийлгэсэн эмэгтэй 19 жилийн дараа ч бүрэн эдгэрсэн хэвээр байна.
Гэхдээ АНУ-ын Хүнс, эмийн захиргаа CAR-T эмчилгээ хоёрдогч хавдар үүсгэж болзошгүй эсэхийг шалгаж байгаа бөгөөд одоогоор эмийн тайлбарт анхааруулга нэмжээ.
10. Нойр булчирхайн хавдрын эсрэг ахиц
Нойр булчирхайн хавдар хамгийн аюултай хавдрын нэг бөгөөд ихэнхдээ тархсаны дараа л оношлогддог. Таван жилийн амьд үлдэх магадлал 5 хувиас бага. Калифорнийн Сан-Диего их сургуулийн эрдэмтэд эрт үеийн нойр булчирхайн хавдрын 95 хувийг илрүүлэх тест боловсруулжээ.
Судалгаагаар эсүүдийн хооронд мэдээлэл дамжуулдаг extracellular vesicle дэх биомаркеруудыг ашиглан нойр булчирхай, өндгөвч, давсагны хавдрыг I–II шатанд илрүүлэх боломжтой болсон байна.
Мөн PAC-MANN нэртэй шинэ тест нь ганц дусал цусаар өвчнийг илрүүлэх чадвартай гэж судлаачид мэдэгдсэн. Эрдэмтэд мөн нойр булчирхайн хавдар гол генийн тодорхой молекулуудыг идэвхгүй болгодог гэдгийг илрүүлжээ.
11. Хөхний хавдрын эрсдэлийг бууруулах эм
Английн NHS хөхний хавдар тусах эрсдэлийг хоёр дахин бууруулах боломжтой эмийг туршиж байна. Энэхүү эмийг 300,000 орчим өндөр эрсдэлтэй эмэгтэйд санал болгох юм.
“Anastrozole” нэртэй энэ эм нь эмэгтэйчүүдийн бие дэх эстроген дааврын хэмжээг бууруулж, хавдар үүсэх эрсдэлийг багасгадаг байна. Өмнө нь энэ эмийг хөхний хавдрыг эмчлэхэд хэрэглэдэг байсан бол одоо урьдчилан сэргийлэх эм болгон ашиглах боломжийг судалж байгаа аж.
Судалгаагаар хөхний хавдрын амьд үлдэх магадлал улс орноос хамаарч ялгаатай байна. Баян орнуудад оношлогоо их байдаг ч бага, дунд орлоготой орнуудад нас баралт илүү өндөр байдаг аж. Ерөнхийдөө дэлхий даяарх хавдрын нас баралтын 70 хувь нь ийм орнуудад тохиолддог.
12. Умайн хүзүүний хавдрын эмчилгээний том дэвшил
2024 оны аравдугаар сард судлаачид 20 жилийн хугацаанд гарсан хамгийн том дэвшил гэж нэрлэгдэх нээлтийг зарласан.
Бразил, Энэтхэг, Итали, Мексик, Их Британийн 32 эмнэлгийг хамарсан INTERLACE туршилтаар стандарт эмчилгээ эхлэхээс өмнө богино хугацааны хими эмчилгээ хийх нь нас барах эрсдэлийг 40 хувь, өвчин дахин сэдрэх эрсдэлийг 35 хувь бууруулсныг тогтоожээ.
Энэ эмчилгээнд ашигласан хоёр төрлийн хими эмчилгээний эм нь хямд, өргөн хэрэглэгддэг тул удахгүй стандарт эмчилгээ болж магадгүй гэж Cancer Research UK байгууллага мэдэгджээ.
https://itoim.mn/a/2026/03/11/world/htn?c00b96b32ae621b4db99a757a6a1d87b
