Дурсамж мэдээ - Dursamj.mn

100 жилийн өмнө хүмүүс ирээдүйг хэрхэн төсөөлж байсан бэ?

zulaa — Wed, 29 Apr 2026 10:37:44 +0800

Хүн бүр хааяа ирээдүйд хүн төрөлхтний амьдрал ямар болох бол гэж төсөөлдөг. Бидний олонх нь "Back to the Future Part II" кинонд гардаг 2015 оны

102 настай Г.Чогсомжав гуай: 1945 онд олзлогдсон япончуудыг Хар мөрөнөөс явган тууж Алтанбулагаар Монголд авчирч байлаа

zulaa — Tue, 28 Apr 2026 09:57:25 +0800

Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд амьдарч буй эдүгээ 102 настай Гомбын Чогсомжав гуайтай уулзаж түүхэн яриаг сонссоноо уншигч

“The Beatles”-ийн дэлгэгдээгүй байсан гэрэл зургууд олджээ

zulaa — Mon, 13 Apr 2026 14:11:53 +0800

“The Beatles” хамтлагийн 1966 онд Японд аялан тоглолт хийж байхдаа авхуулсан ч өмнө нь нийтлэгдэж байгаагүй 102 гэрэл зургийг илрүүлж,

"МААМУУ НААШ ИР" 70 ЖИЛ

zulaa — Thu, 19 Mar 2026 10:39:49 +0800

Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин хөгжмийн зохиолч Д.Лувсаншаравын ая, Төрийн соёрхолт зохиолч Ч.Лхамсүрэнгийн

Н.Амарбаясгалан: Хүнд дурсамжийг нь бэлэглэх хамгийн сайхан

zulaa — Mon, 27 Oct 2025 12:10:48 +0800

“Дүдү ногоон машинаараа

Давхиж явна зам дээрээ

Дүүрэн инээмсэглэлтэй

Чинь Шы Хуан хааны бунхны археологийн олдворын үзэсгэлэн нээгдэв

khulan — Tue, 10 Sep 2024 14:47:27 +0800

Чинь Шы Хуан хааны бунхны музейд энэ сарын 8-нд археологийн олдворын тусгай үзэсгэлэн нээгджээ. Түүх сөхвөөс, 1974 оны хавар Хятадын Шааньси мужийн Ши Ян тосгонд нутгийн тариачид худаг ухаж байхдаа вааран баримлын зарим хэлтэрхийг олсон цагаас өнөөг хүртэл Чин Шы Хуан хааны бунхны цэрэг морины хөшөөн археологийн олдворуудын ажил 50 жилийг туулан өнгөрүүлжээ.

Сүүлийн хагас зуун жилийн хугацаанд хэд хэдэн үеийн археологичдын тууштай эрэл хайгуулын үр дүнд цэрэг морины хөшөөний малтлага, соёлын дурсгалыг хамгаалах ажил арвин үр дүнд хүрч, 2000 гаруй жилийн турш нойрсож буй хааны цэрэг морьт жагсаалыг илрүүлж, 20-р зууны дэлхийд хамгийн алдартай археологийн олдворуудын нэг болсон юм.

1987 онд ЮНЕСКО Чин Ши Хуан хааны бунхны цэрэг морины хүүхэлдэйн жагсаалыг Дэлхийн өвийн жагсаалтад хамруулав.

Өнөөг хүртэл 8000 орчим цэрэг морины вааран баримал, хэдэн арван мянган хүрэл зэвсэг бүхий нийт 20 мянга гаруй хавтгай дөрвөлжин метр талбай бүхий 1, 2, 3-р нүхийг ар араас нь илрүүлжээ.

2024 онд Чинь улсын цэрэг морьдын хөшөөний олдворыг илрүүлсэн 50 жилийн ой тохиож байна. Үүнд зориулж “Чинь Шы Хуаны бунхны археологийн олдворын үзэсгэлэн” гаргаж, 230 ширхэг үнэт үзмэрийг дэлгэн үзүүлж, Чинь улсын үеийн түүх соёлыг бүрэн утгаар нь харуулахыг зорьжээ.

Эх сурвалж: cri.cn

Э.Бат-Үүл - Бархирмаар санагдсан хором

khulan — Tue, 16 Apr 2024 15:34:40 +0800

Монголын түүхэнд "хар өдөр" хэмээн тэмдэглэгдсэн 2008 оны үймээний дараа, 2009 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн жил Э.Бат-Үүлийн бичсэн нийтлэлийг сөхье. Уншигч танд дүгнэлтийг үлдээе.

Би үг хэлбэл бархирчих гээд байлаа. Би үг хэлбэл орилчих гээд байлаа. Багтарч, бачуурч гүйцсэн байлаа. Тамлуулсан хүн өвдөлтөндөө багтарч бачуураад бархирч орилдог юм гэсэн. Сэтгэл санаагаа нүдүүлсэн хүн адилхан болдог юм билээ. Бас л багтарч бачуураад бархирмаар санагддаг аж. Анд нөхөд маань "Түгжил” мэт хавирга сүвээ рүү дахин дахин бүлсэн чинь, андгай тангаргатангууд хээв нэг урвачхаад "ичсэн хүн хүн ална" гэгчээр эргэж бас элдэвлэн дайрсан чинь, арай ичих нүүртэй нэг нь булан тойрон зугтсан чинь, угаас мунхаг харанхуй учраас адал балмад авиртайгаа лут ухаан гэж хөөрөн тэнэглэх нөхрөө харсан чинь, элдэв амлалт гоё үгэнд хууртаж хаширахгүй тоглуулж явдаг хөнгөн сэтгэлтнүүдийг өрөвдсөн чинь, лангууны ард зогсож байгаа худалдагч шиг дандаа аваа өгөө ярьж байдаг фракцын гишүүн эрхэмтэй ярилцсан чинь, тал талаасаа бүчүүлэн балбуулах хөөрхий муу сэтгэл гээч маань өвдөхдөө байдгаараа орилсон юм.

90-онд гар гараасаа барин тэмцэж явсан андуудын маань нэг нь Ерөнхийлөгч Энхбаярын "TV 9” телевизэд гүйж очоод "Э.Бат-Үүл Зоригийн хэрэгт холбоотой хэвээрээ байгаа” гэсэн бичлэгтэй хуурцаг тавиулж байгааг мэдсэн сэтгэл маань өвдөлтөндөө яаж тэсэх билээ.

"Одоо чи л ялалт авчирна, чамайг дэмжинэ. Би ч ёстой хэлсэндээ хүрдэг эр хүн шүү” хэмээн өөрийгөө байн байн сайрхаж байсан нөхөр маань унтаад босох хооронд хуйвалдан урвачхаад, гэнэтхэн санал хураалтын өмнө нэг их хэрсүү царайлчихсан "Үүл минь чиний ажиллагаа дутаж байна” гэсэн бултах үг хэлээд хулхи царайлан зогсож байгааг харсан сэтгэл өвдөхдөө орилолгүй яахав.

Иүсүс Христ, сүүлчийнхээ оройн зоог дээрээ арван хоёр дагалдагчийнхаа нэг Иудайд хандан "Тахиа донгодохоос өмнө чи намайг гурвантаа худалдаж урвана” гэж хэлсэн нь ёсоор болсон гэдэг. Урьд орой нь намайг хайрын нүдээр халиагаад дэмжинэ, энэ тэр гэж ам гарч байсан нөхөд маань тахиа донгодохоос өмнө гурвантаа худалдагдан урвасан болохыг мэдэхүйд сэтгэл минь яаж тэсэх билээ.

Харин би тэр орь дууг гадагшлуулахгүй санаатай амаа жимийгээд, амьсгаагаа татаад сэтгэлтэйгээ ноцолдож зогссоон. Нэр дэвшээд индэр дээр зогсож байхад ийм л юм болсон. Өнөөгийн улс төрд орсон хүн хүн чанар, ёс суртахуунаа гээж, эвдэрсэн нэгэн болохгүй гэвэл сэтгэл санааны олон цохилтыг дааж, гутралын олон давааг давах хэрэг гарна. Гутралын давааны өндрийг хэлэх үү! Тэгээд бас муугаараа ижилсэж мунхагтаа хөлчүүрхсэн "түгжил”-үүдийн дунд гэгээтэй явна гэдэг нэн хэцүү. Түгжилүүдэд хүн чанараа жадлуулах бүртээ өвдөж бархирах сэтгэлээ барих гэж зүдрэхдээ амаа жимийн амьсгаагаа татан зогсоо над шиг олон хүнийг би бас харсан.

Би эрх мэдэл, албан тушаал шохоорхдоггүй хүн. Миний аав "Албан тушаал бус, нэр төр, хүн чанар, оюун ухаан л үр хүүхэд, ач зээд чинь өвлөгдөн үлдэж удам судрыг чинь чимж байдаг юм шүү” хэмээн сургачихсан учраас би албан тушаалыг хөдөлмөрийн багаж зэвсгээс илүүтэйд үзэлгүй доош хийдэг байж магадгүй. Би итгэл үнэмшил, эрхэм зарчмаа дээдэлдэг хүн. Монголын тусгаар тогтнол ардчилал дээр тогтдог учраас би түүнд үхдэг юм. Шоронд хоригдохдоо хамгийн түрүүн энэ тухай бичиж суулаа. Өөрийн эрхээр зовж байгаа эрх чөлөөт хүн л гэгээрэлд хүрээд хүч чадалтай болдог учраас л эрх чөлөөнд би найгүй дурладаг юм. Би,итгэл үнэмшил эрхэм зарчимтай тул, идэш хайх зөн билгээс өөр зүйлгүй амьтанаас дээд төрөлт юм гэдгээ мэдэх зэргийн боловсорсон билээ. Тийм учраас, эд баялаг зулгаах араа шүднээс өөрцгүй зүйл болчхоод байгаа өнөө цагийн албан тушаалыг би дорд үздэг байж магадгүй.

Гээд, би энэ удаад ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэрээ дэвшүүлж Энхбаяртай өрсөлдье хэмээн сэтгэл шулуудсан. Миний номхон амбиц оволзож байлаа. Учир юу гэвэл Монголын төрийг эзэлчихээд байгаа олигархуудын эсрэг бослого гаргах цаг нь болсныг ойлгосон юм. Эд баялгийг эрх мэдэл, эрх мэдлийг эд баялаг болгон хувиргах шидийн ёсонд суралцахаас өөр номын ёсонд гэгээрээгүй тул амилсан босоо ороолон шиг болсон олигархиуд даварч цадигаа алдахуйд 90 онд олсон бүхэн маань нуран унаж байгааг харахад яс янгинаж байлаа. Хүний эрх мөнгөөр хэмжигдэж, ардчилал авлигад боолчлогдохыг харахуйяа өр зүсэгдэх шиг болсон. Олж авсан үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг маань хэнд ч худалдахаас сийхгүй олигархууд юу ч хийж мэдэхээр байгааг мэдрээд нурууны минь үс босох шиг болсон. Харсан мэдэрсэн бүхнээ тунгаан бодоод хувьсгал хийхээр шийдэж, ард түмэндээ биш олигархуудад үйлчилдэг болсон төрийн тогтоцыг өөрчлөх хөтөлбөрөө дэвшүүлсэн. Тэгээд олигархуудыг адисласан Энхбаяртай хүч үзье хэмээн нэр дэвшихээр индэрт гарсан учир энэ бөлгөө.

Ерөнхийлөгч Энхбаяр хувь хүнийхээ тухайд хэнтэй ч адилхан сайнтай муутай хүн. Ямар ч атугай аав ээжийгээ баярлуулж, эхнэр хүүхдээ гялайлгаж яваа эр хүн. Тэр нуудаг, би бахархдаг болохоос биш бид хоёр уул нь адилхан буриад цустай.

Харамсалтай нь мань эрийн олон сайн чанарыг нэг муу зүйл балладаг юм. Түүний сувдаг сэтгэл. Эхнэрээсээ олсон гэж ярьдаг юм. Энхбаяр эд баялагт ухаангүй унадаг нэгэн. Мэдээж төрд зүтгэлээ гээд өөрийгөө ор хоосон зольж байх албагүй л дээ. Гэхдээ "улсаасаа баян” болох гэж улайрч байгаа нь ой гутам. Очирбат, Багабандийн үеэс хөөцөлдсөн Их өрийн асуудлыг шийдэхдээ 50 сая доллар зувчуулахаа мартаагүй. Ийм том гавъяаг тийм шалихгүй зүйлээр гутаах уу?, ухаантай хүн. Бурхан багшийнхаа сургаалийг огоорон огоорон хорвоогийн нүгэлд улайрахыг яана. Энхбаяр эрх мэдэлд даруулгагүй шунадаг нэгэн. Тэр шуналынхаа цог заль, муу аргын хүчээр Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга, Ерөнхийлөгчийн албыг завсаргүй хашиж чадсан юм. Түмнээ гэсэн сэтгэлээр шатсан хүн ингэсэн бол монголчууд бидний зол болох учиртай байлаа. Бидний аз дутахад Энхбаяр давын өмнө өөрийгөө асарч явдаг хүн.. Очсон газар бүрдээ эрх мэдэл булааж авна. Ерөнхий сайд байхдаа Цэдэнбал даргаас ч том "Үндэсний удирдагч” болчихов. УИХ-ын дарга болмогцоо өөрийнхөө босгосон Ерөнхий сайдын эрх мэдлийг зад танаж жижигрүүлчхэв. Засгийн газрыг УИХ-ын даргын өрөөнөөс удирдаж байлаа шүү дээ. Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод удалгүй УИХ-ын олон эрхийг булаан авч Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийг сенатын танхим шиг болгосон. Өнөөдөр УИХ бараг л хоёр танхимтай болоод байгааг гишүүд нь ойлгохгүй байгаа. Цадахыг мэдэхгүй Энхбаяр аймгийн Засаг дарга нарыг өөрийн бие төлөөлөгчөөр ”томилж” доош нь хийх шив дээ. Эд баялагт шунахдаа Бурхан багшийг огоорсон шигээ, эрх мэдэлд шунахдаа Үндсэн хуулийг уландаа гишгэсээр явна аа, энэ хүн.

Түүний сувдаг сэтгэл бас нэг дур гутам араншинг түүнд суулгаж өгсөн. Хүндлэл өргөмжлөлд нугасгүй гэдэг нь жигтэйхэн. Түүнийг бялдууч, зулгуйдагчид, даан ялангуяа олигархууд андахгүй. Нэгэн "Шинэ монгол” олонд дуулдахаар чанга дуугаар "манай Энхбаяр ах ийм мундаг, Цолмон эгч тийм сайхан” гэх зэргээр сайрхаж байв гэдэг. Зөвхөн та шүү хэмээн суу билгийг нь магтан дуулаад мөргөөд байвал өнгөн дээрээ төв царайлах хэдий ч цаанаа бөөн бөөнөөр нь таашаал авч суудаг. Сэтгэл судлаач Зигмунд Фройд үүнийг дур тавилтын нэг хэлбэр гэж үзсэн байдаг. Занг нь мэдэх ёслолын алба түүнийг хаан хүн шиг л алхуулна. Занг нь мэдэх хамгаалалтын алба, Африкийн дарангуйлагч Иди Аминых лугаа мөчөөрхөм сүржин хамгаалалт гаргана. Наадам, овоо тахилгыг Энхбаяр ингэж чимдэг дээ. Японы хаан хүү бүр биширсэн хэмээн цуурдаг. Би бол, хүн төрөлхтөн рационалжиж байгаа XXI зуунд дундад зууны дээдсийн аархал, мухар сүсэг амилсанд нь цочсон байх гэж боддог.

Энхбаярын сувдаг сэтгэл Энхбаярыг өөрчилсөөр өнөөдрийн Энхбаярыг бий болгосон. Тэр сувдаг сэтгэл эзнээ өөрчлөөд зогсохгүй Монголын улс төрийг өөрчилсөн. Гэнэн хэдий ч зарчимтай, хэрүүлтэй боловч хорлонгүй, амбицтай боловч шуналгүй тэр үеийн улс төрийг Энхбаярын сувдаг сэтгэл бохиртуулсаар энэ цагийн садар самуун улс төрийг буй болгожээ. Би Энхбаярын улстөрд нь тачьяадан эгдүүцэхдээ бархирмаар санагдсан юм. Элбэгдоржийн "Энхбаярыг орж ирэхээс өмнө Монголын улс төр цэвэр байсан шүү” гэдэг үнэн. Энхбаярын бий болгосон улс төр манай нийгмээс ядахдаа хотны хиртэй хол байгаад өмхрөн ялзарч байсан бол өнөөдөр би хамгийн түрүүн гүйж очоод түүнийг бензин цацаж байгаад шатаах байлаа. Гай болоход энэ улс төр манай нийгмийн тархи толгой нь болчихоод байна.

Тархиа шатааж нийгмээ үхүүлэлтэй биш. Солихоос өөр аргагүй. Солихын тулд Энхбаяр Ерөнхийлөгчийг солих хэрэгтэй. Тийм учраас энэ удаагийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд манай нам ялах хэрэгтэй. Элбэгдорж заавал ялах ёстой. Олигархийг дарахаар би Элбэгдоржтой хамт явна.

Ард түмнийг маань Бурхан ивээг!

Э.Бат-Үүл, 2009 он.

Харин Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийн тухай Судлаач Д.Ганхуягийн "Төр сүйрүүлэх донтон" нийтлэлийг ЭНД ДАРж үзнэ үү.

Л.Түдэв бол тэнгэрийн аянга шиг хүчирхэг сэтгүүлч мөн

khulan — Mon, 15 Apr 2024 11:34:14 +0800

ТАНЬДАГ НЭГНИЙГЭЭ ТАНИАГҮЙН УЧИР

Дэлхийн хэмжээний хүнд дэлхийн дэвжээ хэрэгтэй. Би санамсаргүйн учрал тохиолдлоор удирдлага дор нь олон жил хамт ажиллаж танилцсан тэр нэгэн зохиолч, сэтгүүлчийнхээ хөргийг бүтээх хүсэл тээгээд нэлээдгүй удсан. Бичиж үзсэн удаа ч бий. Гэтэл нэг л биш оргиод байх. Бусдаас ялгарах онцлогийг нь олж хэлж чадахгүй байснаас тэр биз. Олон жил хамт ажилласан таньдаг нөхрөө танихгүй байна гэсэн үг. Гэхдээ энэ нь тийм сонин асуудал огт биш. Тэгтэл саяхан сэрхийгээд явчихлаа. Далайн мэлхийг худгийн мэлхий таньдаггүйг дамшигласан хошин яриа байдгийг саналаа. Монгол ойлголтоор бол ямаагаа ялаагаар хэмжиж болохгүй гэсэн үг биз. Тэгэхээр миний таньдаг бөгөөтлөө танихгүй байгаа мөнөөх нэгэн бол дэлхийн дэвжээний тийм нэгэн мөн байж таарлаа. Засагт хааны авьяас бэлгэт зохиолч, сэтгүүлч олон харчуудын нэгэн хэмээн ойлгож явсан танил маань “дэлхийн хүний цонх“-оор харсан тань огторгуйн цагаан Үүлэн дээр хөрвөөгөөд тэнгэрийн гүн рүү алсарч одох хурмастын хөх луу гэгчийн нэгэн хувилгаан дүр гарцаагүй мөн байгааг танилаа. Тийм ээ, дэлхийн хэмжээний цонхоор харваас тэр яалт ч үгүй хурмастын хөх луу шиг хүчирхэг оюун сэтгэхүйтэй сэтгүүлч, зохиолч мөн байж харагдлаа. Харин энд хурмастын луу гэгч ойпголтын талаар бяцхан тайлбар хийхгүй бол миний энэ бодлыг дэндүү хөнгөн хөвсөргөн гэж голно буй заа. Учир гэвэл, луу гэгч нь тодорхой нэр зүстэй бодит хүний ажил амьдрал дээр буулгаж ойлгохын тухайд бол Монголдоо бараг цоо шинэ ухаарал. Учир гэвэл луу гэдгийг манайхан бүхнийг ялан дийлэгч хүмүүн төрөлхтний оюун сэтгэлгээний аугаа их сүр хүчний бэлгэдэл гэж ойлгодоггүй зөвхөн зохиомол домгийн дүрс зураг гэж боддог байгаа юм. Энэ удаа миний харж байгаа дэлхийн дзвжээний тэр цонх” бол эртний Хятад оронд манай тооллын өмнөх 604 онд төрсөн алдарт их сэтгэгч Кунзын цонх байгаа юм.

ЦЭЦЭН БИЛГЭТ ОЮУН СЭТГЭЛГЭЭНИЙ СҮЛД

Кунз бээр нэгэн удаа шавь нартаа хандаж хэлсэн үгнээс миний энэ эрэл хайгуул эхэлсэн. Кунз гуай хэлэхдээ: “Шувуу нисч чаддагийг, загас усанд шумбаж чаддагийг, ан амьтад хурдан хөлтэйг би мэднэ. Бас нисч явааг нь харваад, усан дахийг нь тороор шүүрдээд, хурдан хөлтөнд нь хавх зүүгээд барьж болдгийг ч мэднэ. Харин лууг яах ёстойг бүү мэд. Тэр үүлэн дээр хөрвөөгөөд тэнгэрийн гүн рүү одно’’ гэжээ. Энэ асуулт бол бага залуу шавь нар байтугай үхэхээс бусдыг үзсэн өтөл буурал эрдэмтэнд хүртэл самгардаж мэдэхээр бэрх асуулт. Тэрхүү луу гэдэг чухам үнэндээ юу юм бэ. Нээрэн лууг юугаар, яаж барьж болох юм бол оо. Шувуу шиг нисдэггүй, загас шиг шумбадаггүй, ан амьтан шиг давхидагтүй, зөвхөн үүлэн дээр хөрвөөдөг юм байж. Тэр тэгэхээр юу юм бэ. Хүн үүлэн дээр хөрвөөж, тэнгэрийн гүн рүү одно гэж байхгүй. Лууны зургийг Ази тивийнхэн андахгүй сайн танина. Матар ч юм шиг. Гэхдээ арай ч биш. Нисдэг гүрвэл, эсвэл могой юм уу гэмээр боловч яав ч биш.

Гүрвэл могой аль аль нь эвэргүй, дэл зогдоргүй, тэр бас чихгүй. Тэгвэл бидний байнга хардаг тэрхүү луу хэмээгчийн дүр зураг бол ямаа шиг эвэртэй, сарлаг шиг сүүлтэй, арслан мэт дэл зогдортой, үхрийнх шиг том нүдтэй, тэмээнийх шиг гоё чихтэй, үлэг гүрвүүл мэт араа шүдтэй, загас мэт хайрстай байдаг. Ерөнхийд нь ажваас манай гариг дэлхийд амьдардаг амьтдын хамаг сүртэй хүчирхэг эд эрхтнийг түүж аваад хооронд нь зүйж наагаад нэг сүрлэг амьтны дүрс бүтээчихсэн юм байлгүй гэлтэй. Гэтэл сайхь Кунз бээр мөнөөх яриагаа залган хэлэхдээ “Өнөөдөр би Лаозтой уулзлаа. Тэр луу биш байгаа” гэжээ. "Луу биш байгаа” гэдэг нь “Луу мөн шиг байна” гэсэнтэй утга дүйж байна. Гэтэл хүнийг бол “Яах ёстойг бүү мэд” гэж энэ их сэтгэгч эргэлзэх учир байхгүй. Хүнийг яавал яаж чадна. Тэгэхээр тэр бээр Лаоз хэмээх тэр хүнийг биш харин хүн хүнээс илүү мэргэн сэтгэдэг түүний цэцэн билэгт оюун сэтгэлгээг луу гэж хэлсэн нь мэдэгдэж байна. Кунз мэтийн эртний мэргэн ухаантны бодлоор луу гэдэг маань хүний гоц мэргэн оюун сэтгэлгээний сүр хүчийг л дуутай тэнгэрийн аянга цахилгаанаар адилтган сүрлэг болгосон ойлголт мөн биз. Бүр тодруулж хэлбэл, хурмастын луу гэдэг ойлголт хорвоогийн төгс төгөлдөр бодит үнэний сүлд тэмдэг буюу одоогийн хэлдгээр бодит үнэний бэлгэдэл /лого/ мөн шиг байна.

Бодвоос лууны тухай хэдэн арав, зуун янзын үлгэр домог, онол сургаал байдаг байх. Гэвч тэр бүхнийг оноож мэдэхгүй учраас зөвхөн мэргэн Кунзын дээрх үгнээс өөрт төрсөн бодол эргэцүүллээ л үнэний дээд үнэн хэмээн өргөн мандуулж байна. Бүддийн шашин бол үндсэндээ гүн ухааны шашин учраас тэгдэг юмсан уу, ямар боловч энэ шашны сүм дуган, бас бүддийн шашинт улс орны төрийн ёслолын ордон өргөөг тэр байтугай төр шашны ихэс дээдсийн гоёл хүндэтгэлийн дээл хувцсыг хүртэл луун хээгээр чимэглэдэг нь чухамдаа бол сод мэргэн оюун ухааныг биширсний илэрхийлэл хэмээн харж байна. Түүнээс биш зүгээр л нэг матар, үлэг гүрвэл зэргийг дээдэлсэн гэнэн хүндэтгэл биш байж таарна. Энэ утгаар би “луутай тэнгэр” хэмээн агаар тэнгэрийг биш гоц мэргэн сэтгэгч монгол хүний оюун сэтгэлгээг өргөмжлөн нэрлэж байна.

ТЭНГЭРИЙН ЛУУ БОЛ ТЭНГЭРИЙНХ БИШ ДЭЛХИЙНХ БОЛОХ ТУХАЙД

Өмнө өгүүлснээс үүдэн бодоход хүмүүн төрөлхтний хөгжлийн үеүд өөр өөрийн амьдралын өвөрмөц зам мөрийг гэгээрүүлэн тольдогч хүмүүн луунуудыг төрүүлж, тэр нь тухайн үеийн дэвшил хөгжлийг боймлон саатуулагч хамаг худал хуурмаг бүхнийг бут ниргэн, амьдралын замыг цэвэр тунгалаг болгодог байж болох аж. Ийм л арга замаар тэнгэрийн луу дэлхийд бууж тодорхой улс нийгмийн оюун сэтгэлгээг урагш нь хөтөлж, тэр мөрөөр улс түмэн урагшлан хөгждөг шиг байна. Надад хичээл заасан эрдэмтэн багш нарын зааж өгснөөр тийм мэргэд нь Адам Смит, Давид Рикардо, Роберт Оуэн, Гегель, Фейрвах, Маркс, Энгельс, Ленин тэргүүтэн бол яах аргагүй л хүн төрөлхтний мэргэн луунууд мөн байсан гэж итгэж байна. Бурхан багш Зонхов, Монголын их эрдэмтэн Агваандандар, Занабазар, Лувсанданзанжанцан, Лувсанпэрэнлэй, Жамъянгарав, Данзанравжаа, Дамдинсүрэн, Ринчен, Ширэндэв тэргүүтэн бол луутай тэнгэр шиг их сэтгэгч мэргэд мөн байсан биз ээ. Миний мэдэх бодит баримт гэвэл “Үнэн” сонины алдарт эрхлэгч Лодонгийн Түдэвийг тиймл их ухаантан мөн байж хэмээн таньсан юм. Гучин хэдэн жилийн дараа эргэн бодоход тэр хүн бол тэр үеийн бэсрэг сэхээтэн биднийхээ дэргэд яалт ч үгүй хурмастын хүчирхэг оюун сэтгэлгээтэн байсан, одоо ч тийм байгаа. Итгэхгүй байгаа бол ерээд оны “Үнэн”, эсвэл өнөөгийн “Дал” сониныг уншаад үзэгтүн. Хэрвээ залхуурвал “Дал” сонины зөвхөн ганц дугаарыг аваад унш. Тэгвэл аяндаа нүдний ялгаа тань арилах болно.

“Дал” бол цэцэн билэгт оюун сэтгэлгээний нэвтэрхий толь болсон сонин. Тэгэхдээ Түдэв “Дал” хоёрт нэг содон онцлог бий. Тэр хоёр над шиг цулгуй үгээр бус дандаа сонирхолтой үнэн “баримтаар ярьдаг”. Тиймээс үг нь дандаа тархи зүрхэнд нэвчиж шингэхээр үнэн бодитой байдаг.

Хорвоод адилхан их ухаантан хаана, хэзээ ч төрж болно. Тиймээс Түдэвийг эртний Азийн билэг танхай их ухаантантай, эсвэл сүүлийн үеийн Монголын хамгийн нэртэй том эрдэмтэн эрхэм нөхөдтэй зүйрлэж яагаад болохгүй билээ. Болно, болно гарцаагүй болно. Би тийм л утгаар ярьж байна. Ер нь Монгол Улс бол хэдүй цөөхөн хүн амтай боловч хүн амын тоотой нь харьцуулбал хурмастын ухаантан хэмээн зүйрлэж болох цэцэн билэгт оюун ухаантан хамгийн олонтой улс гүрэн байж магадгүй юм. Тэдний нэг нь Лодонгийн Түдэв хэмээх энэ хүн мөн.

Өнгөрсөн XX зууны ерээд оны “Үнэн” сонин тухайн үеийн нийгмийн хоцрогдол хийгээд ажлын дутагдал доголдлыг үнэхээр л тэнгэрийн аянга буух шиг бут ниргэж байсан гэхэд хэтрүүлэг болохгүй. Гэхдээ үнэнчүүд нь Монгол дахь социалист байгуулалтыг үгүйсгэн буруутгаж, түүнийг устган сөнөөх тухай дуугарч байсан удаа байхгүй. Хэргийн гол нь социализмыг устгахад биш харин улам төгөлдөр боловсронгуй болгох, одоочлон илэрхийлбэл, зүүн хойт Европын Швед, Норвег, эс бөгөөс Азийн Хятад улсын хүмүүнлэг ардчилсан социализм шиг болгохыг зорьж байсан. Нам ба төр, засгийн удирдлагыг маш тодорхой баримт түшин шүүмжилж байсан. Гэхдээ социализмыг удирдан жолоодож явсан Ардын намыг улс төрийн тавцангаас арчиж зайлуулах, социалист төр, засгийг устгаж үгүй хийх тухай асуудал хэзээ ч босгон тавьж байгаагүй. Зөвхөн хэт намчирхаж, хоосон захиргаадсан өрөөсгөл арга барилыг өөрчлөхийг шаардаж байсан. Энэхүү шахалт шаардлагыг мөнөөх Лаозын хэлсэн зарим сургаал үгийн дэвсгэр дээр тавиад харахад түүнтэй ихэр мэт адил харагддаг.

Үүнтэй холбогдуулж –хамгийн чухал гэж боддог нэг эшлэл үгийг энд дурдья. Энэ үг одоо цагт мөнөөх “ардчилал ардчилал” гэдэг шиг бүх нийтийн сэтгэл зүрхний харуул манаа болж байгууштай чухал үг. 2500 гаруй жилийн өмнөөс тавьсан тэрхүү үгэн сум нь сүүлийн жилүүдийн манай улс төрийн зан суртахууны гажуудпыг яг л шагайсан мэт онож байгаа нь бүр гайхамшигтай. Тухайлбал, Лаоз гэгч бээр “Алдар хүндийг амталж, эд баялгийг эзэмшсэн хүн тэр дороо л бардам болж, үйлдсэн гэмийн төлөөсөнд шийтгэл ирдгийг амархан мартдаг" гэж анхааруулжээ.

Энэ юу гэсэн үг вэ. Өндөр албан тушаалтнууд эрх мэдэлдээ ташууран аюултай гэм нүгэл үйлддэг гэсэн үг. Нэгэнт нүгэл хийсэн болохоор цээрлэл хүлээх ёстой байдаг гэсэн үг. Цээрлэл хүлээлгэхгүй зоргоор нь тавибал улс нийгэм нь нөхөж баршгүй хохирол сүйтгэл амсч байдаг гэсэн үг. Энэ зовлонгийн гашууныг ханатал амссан орон бол Монгол. Л.Түдэв бээр хүний хорвоод аюултай саад тотгор болдог энэ гунигт үнэнийг “Үнэн” сонинд ирэхээсээ бүр өмнө хошин шог дүрслэлийн хэлээр яруу тод хэлсэн удаатай. Тэр бол мөнөөх “Зэрэг нэмэхийн өмнө” хэмээх инээдмийн кино.

Зэрэг нэмэх гэдэг нь одоогийн ойлголтоор бол албан тушаал хөөцөлдөх гэсэн утгатай хэллэг. Кинонд гарахдаа инээдмийн дүр харагддаг боловч амьдралд биетээрээ буугаад ирэхээр ямар ч аймшигт хэлмэгдүүлэл хийхээс буцахгүй жинхэнэ улангассан амьтас байдаг юм байна. Үүнчлэн сэхээрвэл, Лаоз мэргэний эшлэл үг, Л.Түдэвийн “Зэрэг нэмэхийн өмнө” киноны дүр хоёр эдүгээ цагийн зарим ухвар мөхөс монгол ноёдын үнэн нүүр царайг энэчлэн онь холбон илчилж байгаа нь луун дүрд хувирган дүрсэлдэг цэцэн билэгт оюун сэтгэлгээний цуутай нэгэн гайхамшиг мөн буюу. Би дээрх үнэнийг ухаарсны үндсэн дээр нэг зүйлд эргэлт буцалтгүй итгэдэг болсон. Юунд хэмээвэл аливаа ард түмний түүхэн хувь заяа зөвхөн ганц л зүйлээс тухайлбал, голлон удирдах хүнийхээ ааш араншингаас болдогт итгэдэг болсон. Л.Түдэв гэх энэ хүний удирдлага дор долоон жил хамт ажилласнаа эргэж бодоход түүний шударга зан чанар, эрдэм оюуны өргөн цар хүрээг гадарладаг болсон боловч тэр бүх давуу тал нь түүний хүмүнлэг энэрэнгүй зан ааштай нь холбоотой байсан болохыг би бас сайн таниагүй явсан шиг санагдаад өөрөөсөө зовдог. Нөгөөтэйгүүр бас бахархдаг. Би “Хурмаст тэнгэрийн луу” шиг хүчирхэг оюунлаг хүнтэй бүтэн долоон жил хамт ажиллаж явсан хүн. Чингэхээр би бахархахгүй бол хэн бахархахсан билээ.

Энэ хүн зөвхөн төрөлх зөн билгээрээ тийнхүү гүн сэтгэж, бардам сагсуу удирдагчдын балгаар Монголын ард түмэнд ирж болох аюул хөнөөлөөс сэрэмжлүүлэх харанга дэлдэж байсан, дэлдэж байгаа хүн юм. Чингэхээр Лодонгийн Түдэвийг “Луутай тэнгэрийн аянга, цуутай Монголын харанга” гэж нэрлэж байна. Бодит үнэнийг туйлаас эрхэмлэдэг түм буман уншигч надтай санал нийлнэ гэдэгт итгэж байна. Удирдагчдыг нэр заан шүүмжилж огт дасаагүй учраас хэлмэгдүүлж ч мэдэхээр эмнэг догшин байсан гуч дөчин жилийн өмнөх тэр үед төр, засгийнхаа удирдагчдыг тэгтэл хурц дайчин шүүмжилж нийгмийг нэлэнхүйд нь доргиож байсан нь монгол түмний сайн сайхны төлөө өөрийгөө огоорсон эр зоригийн хэрэг мөн байсан. Тэр тэгэхээр хүн сайтай хүн. Яагаад гэвээс мөнөөхөн Лаоз бээр “Хүн чанартай хүмүүс эр зоригтой байдаг” гэж хэлсэн байдаг юм билээ.

ТӨР ЗӨНДӨӨ ОЛОН ЭРХТЭЙ БОЛОВЧ ЕРДӨӨ ГАНЦХАН ҮҮРЭГТЭЙ

Л.Түдэвийн бүтээл туурвил бүхэнд лугшиж байдаг нэгэн амин судас бий. Учир гэвээс, тэр бээр шударга байхгүйгээр улс нийгмийг зөв удирдаж болохгүй гэж үздэг хүн.Ерөөс төрт ёсны онол сургаалын үндсийн үндэс нь энэ үзэл мөн байх.

Төртэй байна гэдэг нь шударга байна гэсэн үг. Тэгвэл энэхүү язгуурын үзэл санаа Түдэвийн “Зэрэг нэмэхийн өмнө” гэхчлэнгийн зарим сод билгүүн уран бүтээлд нь шингэсэн байдаг төдийхөн бус аа. Нэгэн мянга есөн зуун ерээд оны “Үнэн” сонины нийтлэлийн бодлогыг удирдахдаа чухам энэхүү язгуур үнэнийг үндсэн чиг шугам болгож байсныг тус сонинд хамт ажиллаж байсан бидний ахмад сэтгүүлчид нэгэн дуугаар нотолж чадна.

Улс нийгэм нь хүн нэг бүрийнхээ төлөө сэтгэл зовон тэмцэх уриатай социалист аж төрөх ёс төлөвшиж байсан боловч ихээхэн дутуу дулимаг байсан нь гарцаагүй үнэн явдал. Заримдаа бүр ноцтой завхардаг нь ч байсан. Жишээлбэл, нэгдлийн ихэнх малчид насаараа ажиллаад төлж дийлэхгүй өрөнд баригдаж, жирийн албан хаагч сэхээтэн болон ажилчдын хөдөлмөрийг хагас дутуу үнэлж, цалингаас цалингийн хооронд тэвддэг байсан нь юуны өмнө төр, засгийн мэдэмхийрхэгч удирдагчдын хясан боогдуулах шударга бус бодлогоос болж байгааг хурц тод баримтаар шүүмжлэн илчилдэг байсныг уншигчид мартаагүй байх. “Дэглэгчдэд дэг хэрэгтэй”, “Далай ээж цаазын тавцанд”, “Эх орны ногоон хүрэм сэглэгдэж байна”, “Тэжээгчээ алдвал тэтгэврийг хэн хариуцах вэ”, “Боловсон хүчин бүхнийг шийднэ (хорин захидлын хоёр нүүр)”, “Цус ойртсон яам”, “Нийслэлийн бохир тойрог” зэрэг уншигч түмэнд тэр гарчгаараа дуртгал болон үгүйлэгдсээр явдаг олон нийтлэл бий. Нөгөөтэйгүүр, 1990-ээд оны үед “Үнэн” сонинд дугаар алгасахгүй гарч байсан дотор арзгануулсан гашуун үгтэй атлаа сэтгэл бүлээцүүлсэн хүмүүнлэг агуулгатай нийтлэлийг тус сонины олон сурвалжлагч бичдэг байсан боловч тэр бүхний цаад талд мөнөөх Түдэв эрхлэгч сууж байдагсан. “Үнэн” сонины нийтлэлийн энэ тууштай бодлого нь “Шударга байхгүйгээр улсыг удирдаж болохгүй” гэсэн Лаозын үгтэй утга санаа бүрэн дүйж байсан байдаг. Гэвч Түдэв эрхлэгч тэр хүний ийм үг байдгийг гуч, дөчин жилийн тэртээх тэр үед уншиж сонсоогүй байсан нь лавтай үнэн бөгөөд Лаозын тухай Г.Аюурзана, Л.Өлзийтөгс нарын ном бүр хожим 2002 онд хэвлэгдсэн байдаг юм.

ҮНЭНИЙ ТУХАЙ ҮГЛЭЛ

Л.Түдэвийн зохиол бүтээл илүү их баримтлаг үнэн агаад уран нарийн дүрслэлтэйгээрээ зүрх сэтгэлийг бүрэн эзэмдэж байдаг. Монгол хүн мөн л юм бол хаана, хэзээ ч нэг нэгэнтэйгээ ус мөрөн шиг нийлэмжтэй, нарны гэрэл туяа шиг алагчлалгүй энэрэл хүртээмжтэй, ээж нар шиг хайр энэрэлтэй, эцэг хүн шиг бүхэнд түшигтэй, төр нь төмбөгөр, ёс нь ёмбогор байж гэмээ нь энэ дэлхийд нэрээ мандуулан аз жаргалтай амьдарч чадна гэсэн амьдрахуйн ухааны язгуур чанар тэр хүний бичиж туурвисан роман тууж, өгүүллэг, найруулал хийгээд жүжиг киноны зохиол, олон зуун нийтлэлд нэвт шувт шингэсэн байдгийг уншигчид бэлхнээ мэдэх тул би юу нэмэхсэн билээ. Харин энд ганц л асуудлыг товойлгох хүсэлтэй байна. Юуны тухайд гэвэл үнэний тухайд юм.

Үнэн гэдэг нь хамгаас чухал. “Үнэнээр явбал үхэр тэргээр туулай гүйцнэ” гэж амтай бүхэн ярьдаг ч бас тийм амархан зүйл огт биш байна. Үнэн үгтэй учраас олон хүн ерээд оны үнэнчүүдэд тэр үед дургүй байсан гэхээр үл барам ардчиллын анхны салхийг “Үнэн” сонин хагалж өгсөн тэр түүхэн үнэнийг манай ардчиллынхан хүртэл хүлээн зөвшөөрөх дургүй байх шиг байдаг юм. Ганц Түдэвт биш ер нь үнэн үгээр ярьдаг уран бүтээлчид жишээлбэл Г.Жамъян Ц.Дашдондов зэрэг сэтгүүлч, Б. Ринчен, Д.Сэнгээ.Т. Галсан, Р.Чойном нарын зохиолчдод олон хүн ялангуяа сайд дарга нар тааруухан ханддаг байсан.

“Үхэр унасан хүнд нохой өшөөтэй, үнэн хэлсэн хүнд хүн өшөөтэй” гэж үгтэй юм чинь яалтай билээ. Худалч, хулгайч авлигач, хуйвалдагч луйварчдын тоо олширч нэмэгдэх тусам Түдэв ба түүний намд жихүүрхэгчдийн тоо үржиж, олширч байсныг 1994 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль бэлээхэн харуулсан. Үнэнийг сонсоё гэвэл нөхөр Л.Түдэвийг л Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр үг дуугүй сонгох нь зөв байсан. Тэгтэл олонх сонгогч татгалзаж орхисон. Амандаа орсон шар тосыг хэлээрээ түлхэнэ гэгч болсон. Авлигач, луйварчдын аз нь харин шовойсон. Өнөөдөр бүр од сар болтлоо мандав бололтой.

ОЮУНЛАГ АЛТАЙН ОРГИЛ САРЬДГУУД

Монголын хүн, мал хоёрыг төрөлх эх нутагтайгаа адил төстэй гэдэг. Оргүй үг яав ч биш. Би энд оюунлаг сэтгэлгээгээрээ оргил сарьдаг их уулс шигээ өндөрт цойлсон Хүмүүн Алтайг онцлох гэж байна. Чухмыг хэлбэл, зулай цагаан Алтай нутаг бол билэг танхай авьяастны өлгий нутаг мөнийг хэлэх гэсэн юм. “Алтай нутгийн Чадраабал гуайн хүүг хэн гэдэгсэн билээ” гэж асууваас захын хүн “Яагаав өнөөх “Тунгалаг Тамир”-ыг зохиосон Лодойдамба гуай шүү дээ” гэж түвэггүй хариулна. “Лодонгийн хүү хэнсэн билээ” гэвээс “Яагаав өнөөх “Дал” сонины Түдэв гуай байхгүй юу” гэнэ. “Пунцагийн хүүг хэн гэдэг байлаа” гэвээс “Яагаав өнөөх компьютерийн санах байгууламж шиг их ой санамжтай Жасрай сайдыг хэлдэг байхгүй юу” хэмээн хариулах жишээтэй. Тэд бол Монголын ард түмний оюунлаг сэтгэлгээний ноён оргилууд учраас нийтээрээ тийнхүү танина.

Манай сэтгүүл зүйн салбарын байц сарьдгууд гэвэл М.Цэдэндорж, Ц.Балдорж, С.Галсан, С.Пүрэв, Б.Галаарид, Р.Чулуун, С.Лочин, Чилаажав, Ү.Хүрэлбаатар гээд олныг дурдаж болно. Харин энэ удаад тэр олны тухайд бус зөвхөн ганц л билэг танхай хүнийг нийтлэлийнхээ хойморт залж, уншигчдынхаа оюуны мэлмийд өргөн барих гэсэн юм. Тэр бол Лодонгийн Түдэв мөн гэдгийг уншигчид хэдийнэ мэдсэн байж таарна. Л.Түдэв нь хамгийн их оюунлаг ухаантан мөн байна гэж би сайндаа таньсан юм биш. Олон улсын судпаач, эрдэмтдийн үнэлгээг үндэслэн АНУ-ын шинжээчид таньж, дэлхийн хамгийн оюунлаг зуун эрхэм хүний нэгээр 1995 онд шиг санагдана тодруулж, үнэмлэх гэрчилгээгээ хадгалуулсан байдаг юм. Долоон тэрбум хүн амтай дэлхий дахины тэргүүнд цайвалзан зүмбэрлэх зуун цагаан оргилын нэг нь зулай цагаан Алтай нутгийн хүү Л.Түдэв байж таарсан нь монголчууд бидний хувьд түмэнтээ бахархах бахархал мөн буй за.

Л.Түдэв бол Алтай нутгийн хүн. Говь-Алтай аймгийн Наран сумынх. Өвөр замын бууц нэртэй газар төрсөн юм гэсэн. Л.Түдэв бол төрөлхийн цэцэн билэгт бүтээлч уран сэтгэлгээний удамшилтай хүн байх. Түүний эцэг Лодон гуай нь сайн мужаан байсан гэдэг. Түдэв бас мужаан хийе гэвэл хийдэг гэсэн. Мужаан хүн бурхан ухаантай байж таарна. Ээж нь бас мэргэн цэцэн ухаантай хүн байсан юм билээ. Алс Алтай нутгийн Түдэв хүү хоймор нутгийн сайхан залуу бүсгүй Н.Цагаачтай хайр сэтгэл нийлэн сууснаас хойш гурван хүүхдийн аав, ээж болж тэднийг ном эрдэмд сурган, амьдралд бие даалган мордуулжээ. Тэр хоёр тавь гаруй жил тус тусын аюулхай чээжиндээ хос хоёр зүрх харилцан тээж, чин үнэнчээр амьдарч байгаад хайрт хань нь хэдэн жилийн өмнө бурхан болжээ. Хэчнээн гашуун харамсалтай боловч үйлийн үртэй хорвоогийн жам ийм хойно хүмүүн бид яахсан билээ.

Түдэв 1935 оны гахай жилд төрсөн байна. Одоо л хуучин тооллоор наян таван насны босгыг давж яваа хүн. Уран бүтээлчийн хувьд бол чухамхүү оргил үедээ ирж байгаа ануухан уран бүтээлч. Монгол Улсын ирээдүй түүний шинэ шинэ уран бүтээлийг хүлээж байгаа. Түдэв бол Монголын ард түмний итгэл найдвар. Тэр бол бас манай оюун сэтгэлгээний шинэ шинэ боломж. Учир гэвэл, Монголын байдал өнөөдөр их хүнд, түвэгтэй болж байна. Шударга байхгүйгээр улсыг удирдаж болдоггүйн гашуун сургамжийг дэлхий дахинаа бодитой үзүүлж байна.

Хэрэвхүйеэ би үнэн зөв бодож байгаа бол Монголын сүүлийн найман зуун жилийн түүхэнд байгаагүй хамгийн хүнд үе нь өнөөдөр тохиож байх шиг байна. Найман зууны тэртээ их хүнд байсан боловч тэр нь Монгол Улс бүрэлдэн бий болж, тусгаар тогтнон хөгжих өсөлтийн үеийн хүндрэл байсан. Харин одооных бол огт өөр. Учир гэвээс, дэлхийн их гүрнүүд Монголыг дахин хувааж идэх аюулт өрсөлдөөн аймшигтай их газар авч байна. Нөгөө талаар дотоод талдаа бол авлигачдын алтан үе эхэллээ. Монголын тархи толгой дээр арав хорин хүчирхэг тэмтрүүлтэй арваалж шигдчихсэн байна. Түүнийг луутай тэнгэрийн аянга л ниргэх учиртай. Ирээдүй чухам хаашаа, хэрхэн эргэх нь бүрхэг байна. Ийм тохиолдолд шувуун тархитай ноёд түшмэд түм бумаараа байсан ч нэмэргүй. Луун сэтгэлгээтэн ганц байсан ч ганцаардахгүй.

Л.Түдэв л хэрэгтэй. Түүний тосон дуранг царцааж, сүүн сэтгэлийг ээдүүлж болохгүй. Түдэв бол тэр чигээрээ дундаршгүй баян сан хөмрөг. Юуных нь Оюутолгой билээ. Хэдэн Оюун толгойн чинээ их эрдэнэ баялаг Түдэвийн толгой дотор бий. Тэнд дандаа оюун сэтгэлгээний очир эрдэнэс байж байгаа. Авлигагүй, алагчлалгүй, нэн хариуцлагатай, чин шударга монгол амьдралыг мандуулах тухай Түдэв тэргүүтний гэгээн үзэл санаа яваандаа Монголд ялна. Заавал ялах болно.

Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн Хорлоогийн Цэвлээ

Төрөх эмнэлэгт солигдсоноо 70 жилийн дараа мэджээ

zulaa — Fri, 22 Mar 2024 19:35:18 +0800

Өөрийн үндэс угсаагаа мэдэж болох ДНХ-гийн шинжилгээ хийдэг багц бэлгэнд авсан хоёр канад иргэний амьдрал эрс өөрчлөгдөв.

“Урт цагаан” зургийн цомог, хүмүүсийн сэтгэлд үлдлээ

zulaa — Thu, 18 Jan 2024 17:11:01 +0800